निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण विधीः एक विकल्प

शुक्रबार, साउन ६, २०७४



- डा. ज्ञानेन्द्र बहादुर कार्की

नेपालको संविधान भाग –८ संघीय व्यवस्थापिका, धारा ८४, उपधारा १ (क) मा ‘नेपाललाई भूगोल र जनसंख्याको आधारमा एक सय पैसठ्ठी निर्वाचन क्षेत्र कायम गरी प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रबाट एक जना रहने गरी पहिलो हुने निर्वाचित हुने एक सय पैसठ्ठी सदस्य’ को व्यवस्था गरिएको छ ।

संविधानको पहिलो संसोधनले भाग– २७ विविध, धारा २८६, उपधारा ५ मा ‘निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगले यस धारा बमोजिम निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्दा जनसंख्यालाई मुख्य र भूगोललाई दोस्रो आधार मानी संघीय कानून वमोजिम प्रदेशमा निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिनेछ र प्रदेशभित्र रहेका प्रत्येक जिल्लामा कम्तिमा एक निर्वाचन क्षेत्र रहनेछन्’ भन्ने व्यवस्था गरेको छ ।

निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगलाई थप सजिलो होस् भन्नको लागि उदाहरणको रुपमा राष्ट्रिय जनगणना २०६८ को जनसंख्या र सम्पूर्ण भूगोललाई आधार मानी निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण विधि प्रस्तुत गरिएको छ । 

निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्दा संविधानको धारा ८४, उपधारारा १(क) मा भूगोल र जनसंख्यालाई आधार मान्ने कुरा उल्लेख भए पनि संसोधित संविधानको धारा २८६, उपधारा ५ मा जनसंख्यालाई मुख्य र भूगोललाई दोस्रो आधार मान्ने कुरा मात्र उल्लेख गरेकोे छ । निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगले भूगोल र जनसंख्यालाई कुन आधारमा कति कति मार्किङ्ग गरेर निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्ने भन्ने समस्या देखिन्छ ।

यस्तो अवस्थामा संविधान निर्माताको मनसायलाई ध्यानमा राखेर जनसंख्यालाई पहिलो (मुख्य) र भूगोललाई दोस्रो आधार बनाई मार्किङ्ग गर्दा जनसंख्यालाई ६० प्रतिशत र भूगोललाई ४० प्रतिशत गरी निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्दा संविधानको मर्म अनुसार उपयुक्त निकास हुन सक्दछ । आयोगले हालको जनसंख्यालाई आधार बनाई मार्किङ्ग गर्नु उपयुक्त हुन्छ, भूगोललाई मानव वस्ती तथा मानवले प्रयोग गरेको क्षेत्रफललाई आधार मान्दा पनि हुन्छ ।

निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगलाई थप सजिलो होस् भन्नको लागि उदाहरणको रुपमा राष्ट्रिय जनगणना २०६८ को जनसंख्या र सम्पूर्ण भूगोललाई आधार मानी निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण विधि प्रस्तुत गरिएको छ । राष्ट्रिय जनगणना २०६८ को जन संख्या २६,४९४,५०४ र नेपालको क्षेत्रफल अर्थात् भूगोल १४७,१८१ वर्ग कि.मि. छ । २६,४९४,५०४ जनसंख्यालाई १६५ निर्वाचन क्षेत्रले भाग गर्दा एक निर्वाचन क्षेत्रमा १६०५७३ जनसंख्या हुन आउँछ । १६०५७३ जनसंख्यालाई ६० अंक मान्ने र सम्बन्धित क्षेत्रको जनसंख्याको आधारमा जम्मा अंक निकाल्नु पर्छ ।

नेपाल अधिराज्यको भूगोल १४७,१८१ वर्ग कि.मि. लाई १६५ ले भाग गर्दा एउटा निर्वाचन क्षेत्रमा ८९२ वर्ग कि.मि. भूगोल पर्न आउँछ । ९८२ वर्ग कि.मि. भूगोललाई ४० अंक मान्ने र सम्बन्धित क्षेत्रको भूगोलकोे क्षेत्रफलको आधारमा जम्मा अंक निकाल्नु पर्छ । प्राप्त दुवै अंकहरु जोड्दा १०० को सेरोपेरोमा आउने क्षेत्रलाई एक निर्वाचन क्षेत्र कायम गर्नुपर्छ । जस्तैः
जनसंख्याः २६,४९४,५०४÷१६५ = १६०५७३ जनसंख्यालाई ६० अंक
भूगोलः  १४७१८१÷१६५ = ८९२ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफललाई ४० अंक
यस विधिलाई अपनाउँदा प्रत्येक प्रदेशमा प्राप्त हुने संघीय निर्वाचन क्षेत्रको संख्या निम्न तालिका बमोजिम हुन आउँछ ।ghanta-karna-600x0माथिको तालिकामा सम्बन्धित प्रदेशको जम्मा जनसंख्यालाई एक सीट बराबर हुन आउने जनसंख्या १६०५७३ ले भाग गरी ६० ले गुणन गर्दा उक्त प्रदेशमा जनसंख्याको आधारमा प्राप्त हुने अंक निस्कन्छ । यस्तै सम्बन्धित प्रदेशको जम्मा भूगोललाई एक सीट बराबर हुन आउने भूगोलको क्षेत्रफल ८९२ वर्ग कि.मि.ले भाग गरी ४० ले गुणन गर्दा उक्त प्रदेशमा भूगोलकोे आधार प्राप्त हुने अंक निस्कन्छ ।

जनसंख्या र भूगोलको आधारमा प्राप्त भएको जम्मा अंकहरुलाई जोडी १०० ले भाग गर्दा निर्वाचन क्षेत्रको संख्या निकाल्न सकिन्छ । गणितीय विधि अनुसार प्रदेशले प्राप्त गर्ने संघीय सीट संख्याको दशमलव हटाउँदा एक निर्वाचन क्षेत्र बढी देखिन्छ, यसलाई आयोगले औचित्यको आधारमा कुनै प्रदेशमा एक संख्या घटाएर १६५ कायम गर्न सक्नेछ । यसरी एउटा विधि बनाई निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगले काम गर्दा कुनै विवादमा नपरिने र कसैको दबाब पनि झेल्न नपर्ने वातावरण बन्दछ ।

778 पटक पढिएको
Loading...

प्रतिक्रिया दिनुहोस

Powered by Facebook Comments

janta bank janata bank(nari) Janata Bank